Većina istoričara nema neku posebnu asocijaciju na prvi juli 1991. Neko opsednut engleskom kraljevskom porodicom, možda će se setiti da je to bio trideseti rođendan Dijane, princeze od Velsa. Neko opet upućen u Kinu i njenu povest, možda se priseti sedamdesete godišnjice utemeljenja Komunističke partije Kine. Ne radi se, međutim, o Aziji i utemeljenju, nego o Evropi i ukidanju. Tog 1. jula 1991. u Pragu je, naime, oficijelno rasformiran Varšavski pakt

Budimpešta; Uskrs (po gregorijanskom kalendaru). Prema prognozi, kiše nije trebalo da bude ni za lek, no u ono rano popodne, kad još nije vreme za ručak ako se doručkovalo kasno, kiša počinje da lije. Dobra prilika da se ode do Mađarskog narodnog muzeja odnosno „Magyar Nemzeti Muzeum". Volim da poredim Narodni muzej Srbije sa narodnim muzejima država usporedivih po broju stanovnika i površini, kao i po istorijskom iskustvu. Mađarska se tu sasvim dobro uklapa.

Možda i ključna razlika između ova dva muzeja jeste što u onom budimpeštanskom nema umetničkih slika, kipova i drugih artefakata značajnih mađarskih i svetskih umetnika. To verovatno stoji drugde, u Nacionalnoj galeriji ili nekom sličnom mestu. Ovo je zapravo više nešto što bi se moglo nazvati „istorijskim muzejom", odnosno institucija koja nudi eksponate o svim istorijskim periodama ljudskog života na teritoriji današnje Mađarske.

Seusovo blago

U prizemlju je najpre sjajna postavka eksponata iz vremena Rimskog carstva, ponajpre iz kolekcije famoznog „Seusovog blaga".

Stanovita hrvatska enciklopedijska jedinica ovako opisuje dotične arheološke nalaze: „Četrnaest komada raskošno ukrašenog srebrnoga stolnog posuđa iz antičkoga doba nazvanoga po rimskom patriciju Seusu, čija se posveta nalazi u srednjem medaljonu jedne od posuda. Pretpostavlja se da je on blago bježeći iz Rima negdje zakopao, ali nije sigurno gdje. O tome se spore Hrvatska, Mađarska i Libanon. Pretpostavka o panonskom prostoru kao lokaciji blaga temelji se na tome što se na jednoj posudi spominje jezero Pelso (latinski naziv za Balaton); u Hrvatskoj je pretpostavljena lokacija Barbariga kraj Pule. Posuđe je izrađeno između IV i V st., a bilo je pohranjeno u velikom brončanom vjedru iz VI ili VII st. i zahvaljujući tomu srebro je sačuvano od oksidacije. Pet velikih srebrnih tanjura različite veličine ukrašeno je iskucavanjem i niellom. U srednjem medaljonu i na rubovima nalaze se prizori Seusove gozbe i lova, lova na kaledonskoga vepra itd. Pet vrčeva s okomitom ručkom ukrašeno je ženskim likovima i biljnim motivima, a jedan dionizijskim prizorom. Dvije situle ukrašene su prizorima o Hipolitu i Fedri, a valjkasta posuda sa stožastim poklopcem prikazom ženske toalete."

Proaktivnošću vlade Viktora Orbana, odnosno spremnošću da se plate desetine miliona evra, ti veličinstveni komadi srebra završili su u prizemlju impresivne zgrade na peštanskom Muzejskom trgu.

Seusovo blago ima sopstvene odaje, a ostatak stalne postavke prostire se na dva sprata i započinje sa kamenim dobom.  To je ona standardna varijanta podastiranja arheoloških tragova nađenih na vlastitoj teritoriji, a koji potiču iz vremena kada ništa slično savremenim nacionalnim identifikacijama nije postojalo ni u natruhama.

Nema toga, međutim, previše. Mnogo više pažnje je posvećeno dolasku mađarskih plemena iz azijskih stepa u srce Evrope, odnosno njihovim najdubljim penetracijama u tkivo starog kontinenta. Na velikim zidnim mapama su sa stanovitim ponosom označeni gradove i pokrajine do kojih su u devetom i desetom veku stizali navodni preci današnjih Mađara.

Spratovi istorije

Kad se dođe do druge polovine Srednjeg veka, istorija Mađara je već strašno isprepletena sa istorijom Srba i ostalih Južnih Slavena. Svako malo se pominju toponimi bosanski, hrvatski i srpski, kao i likovi iz naše istorijske i književne baštine, što kulminira pojavom Janoša Hunjadija zvanog Sibinjanin Janko.

Slično se nastavlja i sa vremenom Osmanskih osvajanja. Stoga se u ovom Muzeju nalazi, između ostalog, i portret Mehmed-paše Sokolovića. Cela ova sekcija muzejske postavke završava se eksponatima iz vremena konačnog oslobađanja Mađarske od turske okupacije.

Ima nešto što na psihološkom nivou otežava jednokratne posete velikim muzejima: kad dođete do najzanimljivijih delova, već ste preumorni od onoga što ste već videli. Kad krene epoha Habsburške monarhije, eksponata je najviše i najzanimljiviji su: od Mocartovog pijanina i klavira Franca Lista do celog niza knjiga i novina iz osamnaestog i devetnaestog veka. U periodu između Austro-ugarske nagodbe iz 1867. i Sarajevskog atentata 1914, Mađarska prolazi kroz svojevrsno zlatno doba koje je ovde izuzetno bogato dokumentovano.

Kratki dvadeseti vek za Mađarsku nije bio naročito srećan. Možda i zato dve velike prostorije sa eksponatima iz tog perioda jesu natprosečno mračne. Među eksponatima tu je i plakat na srpskom jeziku proglasa načinjenog u Baču 18. aprila 1941. gde „Vitéz Vattay Antal" uverava stanovništvo da će „mađarska administracija čuvati ličnu i imovinsku bezbednost" svakog građanina.

Ipak, ako je suditi samo po ovom muzeju, sovjetska okupacija je za Mađare bila traumatičnija od nacističke. Nakon što posetilac pregleda artefakte iz vremena od 1945. do kraja osamdesetih, a zatim i nekolicinu onih koji prizivaju prve slobodne postkomunističke izbore, noge ga same vuku prema vratima na kojima piše izlaz.

A pre izlaza, u visini očiju, na belom zidu je poslednji eskponat Mađarskog narodnog muzeja, institucije koja čuva uspomenu na celokupnu mađarsku istoriju.

Da li, dakle, istorija Mađarske završava krajem osamdesetih godina prošlog veka?

Poslednji eksponat mađarske istorije vrlo je tačno i precizno datiran. Datum je, dakle, 1. jul 1991. godine.

Penkalo od zlata i iridijuma

Pretpostavljam da ni većina istoričara nema neku posebnu asocijaciju na prvi juli 1991. Dan nasred prve godine poslednje dekade dvadesetog veka; neko opsednut engleskom kraljevskom porodicom, možda će se setiti da je to bio trideseti rođendan Dijane, princeze od Velsa. Neko opet upućen u Kinu i njenu povest, možda se priseti sedamdesete godišnjice utemljenja Komunističke partije Kine. Ne radi se, međutim, o Aziji i utemeljenju, nego o Evropi i ukidanju - tog 1. jula 1991. u Pragu je, naime, oficijelno rasformiran Varšavski pakt.

Sam eksponat je, naime, jedno elegantno - nalivpero. Ispod uokvirenog i staklom zaštićenog nalivpera u raskošnoj drvenoj kutiji je „legenda" ispisana na mađarskom i engleskom jeziku u kojoj stoji kako je dotično penkalo napravljeno od zlata i iridijuma, skupa sa pripadajućom kutijom na unutrašnjosti čijeg poklopca je ugraviran grb Kraljevine Španije, Felipe Gonzales, tadašnji španski premijer, poklonio prvog jula 1991. u Pragu Jožefu Antalu, tadašnjem predsedniku Vlade Mađarske, a da ovaj njime potpiše dokument o rasformiravanju Varšavskog pakta.

Na tragu loše shvaćenih Fukujaminih teza, Gonzales i Antal su možda pomislili da Mađarska i Evropa toga dana - izlaze iz istorije. Kominike kojim je Varšavski pakt prestao da postoji osim predsednika Vlade Mađarske, potpisali su i (pot)predsednici odnosno premijeri Albanije, Bugarske, Poljske, Rumunije, Čehoslovačke, DDR-a i SSSR-a. Međunarodna vojna organizacija utemeljena u maju mesecu 1955. jedva, dakle, da je napunila 36 godina pre nego je ugašena.

Varšavski pakt bio je odgovor na osnivanje NATO saveza šest godina pre toga, odnosno u aprilu 1949. Neko naivan te je 1991. godine zasigurno pomišljao da i NATO teško može da poživi i preživi još šest godina, sada kad je ostao bez glavnog takmaca i razloga za postojanje.

Ipak, šest godina nakon što je Varšavski pakt ugašen, NATO je bio na pola puta reimaginacije svrhe vlastitog postojanja u vidu maltene humanitarne organizacije, pošto je doktrina „humanitarne intervencije" već bila teoretski utemeljena, kao i kratkoročno implementirana kroz kampanju bombardovanja položaja vojnih formacija bosanskih Srba i čekao se samo povod da se kroz bombardovanje SR Jugoslavije, a o „okrugloj" i jubilarnoj godišnjici osnivanja ovog vojnog saveza, ta doktrina praktično proglasi i za oficijelni raison d'être.

Na izlazu iz muzeja

Političke figure kakve su bili Felipe Gonzales i Jožef Antal nezamislive su izvan hladnoratovskog konteksta. Gonzales (rođen 1942) bio je lider Socijalističke radničke partije Španije, levičar dakle, treći po redu španski premijer nakon kraja frankističke diktature.

Način na koji je španska tranzicija sprovedena, kao i uloga koju su u njoj imale leve političke snage i ideje, dubinski je povezana sa tadašnjom raspodelom moći u svetu. Jožef Antal je bio deset godina stariji od Gonzalesa. Sa očeve strane bio je potomak sitnog mađarskog plemstva, dok je sa majčine strane imao i tragove jevrejskog porekla. Bio je aktivan učesnik ustanka iz 1956, pa je nakon sovjetske intervencije nekoliko puta hapšen i zatvaran. Najveći deo socijalističkog perioda proveo je radeći kao bibliotekar i istoričar medicine.

Kao predstavnik Mađarskog demokratskog foruma na pregovodima o reformi Ustava krajem osamdesetih godina, Antal postaje prepoznatljiva figura u javnosti te je kao takav izabran za premijera nakon prvih demokratskih izbora. Zdravlje mu se zatim pogoršalo već početkom mandata te je umro pre nego se njegov četvorogodišnji mandat i završio (krajem 1993).

Danas se po njemu zove jedna od zgrada Evropskog parlamenta u Briselu, a nalivpero koje je dobio na poklon stoji na počasnom - poslednjem - mestu, kraj samog izlaza iz muzejske postavke koja putnika namernika u sat-dva-tri-ili-četiri sprovodi kroz celokupnu istoriju Mađarske i Mađara.

Prvog jula prošle godine, Republika Slovenija je preuzela rotirajuće šestomesečno predsedavanje Evropskom unijom. Desilo se to tačno na tridesetu godišnjicu polufarsičnog „desetodnevnog rata" između Teritorijalne odbrane Slovenije i Jugoslovenske narodne armije, rata koji je trajao od 27. juna do 7. jula 1991.

Niko se nije setio da tog dana pada i trideseta godišnjica gašenja Varšavskog pakta, da se taj vojni savez samoukinuo tačno tri dana nakon što se država na ničijoj zemlji između Varšavskog pakta i njegovog zapadnog takmaca počela u krvi raspadati. Berlinski zid je pao. Poruka na drugom zidu je bila jasno ispisana, ali malo je, kao i uvek, bilo proroka u stanju da je pročitaju.